منع از اعانت اقتصادی به کفار

در طول تاریخ هزار و اندی ساله اخیر ایران، فتاوای علمای شیعه در صیانت اقتصادی از کشور نقش اساسی داشته است

بهارستانه: در طول تاریخ هزار و اندی ساله اخیر ایران، فتاوای علمای شیعه در صیانت اقتصادی از کشور نقش اساسی داشته است. این نقش در تاریخ معاصر ایران، بسی پررنگ‌تر شده و تأثیرات نمایانی را موجب شده است. مقالی که پیش رو دارید درصدد خوانش این نقش در دوران مشروطیت است.

در آغاز مقال باید توجه داشت که بین فتوا و حریم اقتصادی تفاوت وجود دارد و فتوا بحث شرعی یک حکم است و عمل به آن واجب است. در فتاوای منبع استفاده از یک کالا با فتاوای حرام بودن کالا متفاوت است.
علمای شیعه و حمایت از کالاهای داخلی
یکی از اقدامات علمای شیعه در حمایت از تولید ملی و کار و سرمایه ایرانیان و مسلمانان، صدور اعلامیه‌ها و فتاوای گوناگون مبنی بر تحریم کالاهای خارجی و حمایت از کالاهای داخلی و ترویج فرهنگ استفاده از پارچه‌، لباس، کاغذ و انواع کالاها و صنایع داخلی و ایرانی است. علت صدور این فتاوا و اعلامیه‌ها آگاهی علمای شیعه از پیامدهای منفی ورود بی‌رویه کالاهای خارجی به کشور بوده است. مرحوم آیت‌الله سیدمحمدکاظم طباطبایی، معروف به صاحب عروه، از علمای بزرگ شیعه در پاسخ به سؤالی در همین زمینه می‌نویسند: آنچه نوشته بودید، از ترتب مفاسد بر حمل اجناس از بلاد کفر به محروسه ایران صانها‌الله تعالی عن حوادث ‌الزمان صواب و همیشه ملتفت به آنها و اصناف آن که مایه خرابی دین و دنیای مسلمین است، بوده‌ام و از اقدام شما در تهیه دفع آنها که باید از محض غیرت دین و خیرخواهی مسلمین باشد، زیاده مسرور شدم. لرد کرزن، سیاستمدار انگلیسی، در کتاب ایران و قضیه ایران می‌نویسد: «گذشته از اشیای تجملی غربی که طبقات بالا به آن معتاد شده‌اند، پوشاک همه‌ طبقات جامعه، از مردان گرفته تا زنان، جملگی از غرب وارد می‌شود. ابریشم، ساتن و ماهوت برای طبقات اعیان و قماش نخی و پنبه‌ای برای همه طبقات. لباس یک روستایی ساده از منچستر یا مسکو می‌آید و نیلی را که همسر او به کار می‌برد، از بمبئی وارد می‌شود. در واقع از بالاترین تا پایین‌ترین مراتب اجتماعی، به طور قطع وابسته و متکی به کالاهای غربی شده‌اند».
محمدحسن رجبی دوانی، نویسنده اثر دایره المعارف علمای مجاهد در این‌باره آورده است: «نیروهای روسیه که به بهانه حفظ منافع تجاری، مال، جان و اتباع خود در بحبوحه قیام ملت ایران وارد کشور شده بودند و پس از گذشت ۱۰ ماه از افتتاح مجلس دوم، به هیچ روی حاضر به ترک کشور نبودند، آخوند را به ارسال تلگرافی به مجلس واداشت و از به تأخیر افتادن خروج آنان از کشور گلایه کرد و طی فتوایی، استفاده از اجناس روسی در داخل کشور تحریم کرد. این فتوا عکس‌العمل روسیه را برانگیخت و این کشور توسط قنسول خود در عراق، مراتب نگرانی دولت روس را از اقدامات آخوند به اطلاع وی رساند. آخوند هم در جواب با قاطعیت و در عین نزاکت و استدلال پاسخ ادعاهای پوچ آنها را د‌اد. پس از آن، دولت روس به بهانه استخدام شوستر امریکایی به عنوان مستشار مالی ایران، اولتیماتوم ۴۸ ساعته‌ای برای اخراج او از ایران داد و اعلام کرد که بعد از این، دولت ایران در صورت نیاز به مستشار خارجی ابتدا باید از اتباع روس و انگلیس استخدام کند و اتباع کشورهای دیگر هم در صورت تأیید وزرای ‌مختار این دو کشور در ایران استخدام شوند. همچنین ایران باید برای حضور چندین ماهه قوای روس در ایران به این کشور خسارت بپردازد.»
تحریم کالاهای روس و انگلیس و ابراز تنفر از سیاست‌های آنان
پس از اولتیماتوم معروف روسیه به ایران، یکی از جلوه‌های گویای حمایت علما از استقلال ایران نمایان شد. علمای تهران طی تلگرافی به ولایات بدین شرح مخابره نمودند: «تجاوزات دولتین روس و انگلیس صبر عموم مسلمین را تمام کرده، اکنون تمام بلاد ایران با یک هیجان ناشی از حس اسلامیت حاضر همه‌گونه فداکاری هستند، بزرگ‌ترین تکلیف امروز ترک امتعه و اقدام به عدم معامله و مراوده با این دو دولت جایره است. تجار غیور باید به وکلای تجارتی خودشان در خارجه تلگراف کنند، اجناس روس و انگلیس خرید و حما ننمایند. خودشان نیز اقدام به ترک امتعه آنان کنند و مراوده را با آنها ترک کنند، حتی مسلمین غیور ترک خدمت به آنها را فعلاً از تکالیف اسلامی باید بدانند. جنس به آنها در داخله نفروشند و بالاخره عموماً همه‌گونه مساعدت و دوستی را با اتباع و قونسل روس و انگلیس ترک کنند و ثانیاً اتحاد و اتفاق قوای ملی لازم است.»
احمد کسروی تبریزی نیز در این ارتباط آورده است: «در عراق، آخوند خراسانی و حاج‌شیخ مازندرانی به کوشش برخاستند و نخست فتوا به ترک کالای روس داده و آن را با تلگراف به همه جا آگاهی فرستادند و سپس آخوند برآن شد که خویشتن برای «جهاد» و شورانیدن مردم به جنگ روسیان به ایران آید و بی‌درنگ به آمادگی پرداخت. [البته در این حیص‌ و ‌بیص آخوند ملاکاظم خراسانی فوت نمودند. در مورد مرگ این عالم بزرگ تردیدهایی وجود دارد و عده‌ای را نظر بر این است که بنا بر قرائنی ایشان را مسموم کرده‌اند و به مرگ طبیعی فوت نکرده‌اند. در هر حال مهاجرتی که قرار بود به صورت خیلی گسترده (مراجع همراه با طلاب و پیروانشان) انجام می‌گیرد، کان‌ لم ‌یکن شد] این کار جنبش مردم را چندین برابر گردانید. در همه جا علما به کار برخاسته، مردم را به ترک کالای روس واداشتند. ایرانیان از سال‌ها عادت به چای خوردن دارند، ولی چون قند از آن روس بودی و چای نیز از خاک روس به ایران آمدی در این هنگام آن را رها کردند و به جای چراغ نفتی، شمع روشن کردند. از هر چه کالای روس بود پرهیز نمودند. در تهران جوانان و شاگردان دبستان‌ها در خیابان‌ها گردیده مغازه‌ و دکان‌ها را از خرید و فروش کالای روسی بازمی‌داشتند و هر گاه یکی گوش نمی‌داد شیشه‌های مغازه و دکانش را می‌شکستند. تراموای تهران که از یک شرکت بلژیکی بود مردم چون چندان جدایی میانه روسیان با دیگر اروپاییان نمی‌نهادند از آن پرهیز می‌جستند و چندین روز ترامواها همه تهی آمد و شد می‌کرد».
در سندی از آرشیو وزارت خارجه ایران نیز در این باره آمده است: در فارس علما اعلام نمودند که در باب تحریم امتعه این مسئله که لازمه حریت اقتصادی ملل است در موقع پیشنهاد شرایط روس که ایرانیان دولت انگلیس را در آن حرکت استقلال‌شکنانه ساکت دیدند و نصیحت به دولت روس نکردند بلکه خود هم از طرفی دیگر سوق قشون نمودند و حواس ایرانیان را در برقراری امنیت که مقصد بهانه‌جویانه آنها است متفرق ساخته، تحریم امتعه را به تمام ایرانیان اهتمام نمودند و تلگرافات متوالی به اهالی فارس کردند. طبیعی است که این امر تا موقع خروج قشون دولت دوام خواهد داشت چنانچه همه ملل در موقع خطرات استقلالی مملکت این اقتصادی را وظیفه همت وطنی خود ساخته‌اند.»
اسکناس‌های بانک بریتانیا نیز در شیراز نجس اعلام شد در شهرهای دیگر نیز به همین منوال عمل گشت. مهدی ملک‌زاده فرزند ملک‌المتکلمین در این باره آورده است: «در معاملات مردم اسکناس قبول نمی‌کردند و در تمام شهرستان‌ها هزارها نفر که دارای اندوخته اسکناس بودند به شعبات بانک انگلیس مراجعه کرده، تقاضای تبدیل اسکناس به مسکوک را داشتند و از این راه مشکلی برای بانک شاهنشاهی که در حقیقت بانک انگلیس بود فراهم کردند.»
روزنامه حبل‌المتین کلکته شماره ۲۴ نیز در این باره گزارشی جالب را منتشر کرد: «در خلیج‌فارس و شیراز بر مبنای تلگرافی از جنابان حاجی‌آقا و شیخ‌علی وکلای فارس در خصوص ترک امتعه انگلیس و تلگراف علمای شیراز که باید به کلی ترک امتعه انگلیس و تجارت و معامله با آنها را نمایند و نگذارند مکاریان مال‌التجاره انگلیس را حمل کنند و کشتی‌های تجارتی انگلیس که وارد می‌شود جداً ممانعت نمایند که قایق نزدیک کشتی‌های انگلیس برای نزول مال‌التجاره نرود.» برحسب تلگراف بوشهر به مناسبت حرکات روس از حمل ‌و ‌نقل امتعه روسیه بایکوت کرده‌اند. برحسب خبری که از تهران به روزنامه طمس لندن رسیده پنجم شهر حال جوش و خروش اهالی ایران برخلاف دولت انگلیس هم شروع شده، علما در منابر و مساجد سکوت و بی‌طرفی دولت انگلیس را مکارانه می‌فهمانند، در اصفهان و شیراز بایکوت امتعه انگلیس هم شروع گردیده است.»
از سوی بسیاری از شهرها همچون همدان، آذربایجان، تهران، شیراز، زنجان، کاشان، اصفهان، لنگرود، لاهیجان و جز اینها تلگرافی مبنی بر ترک امتعه دول متجاوز در دست است. برای نمونه «عموم علمای لنگرود از طرف عموم اهالی و خودشان تلگراف به وسیله انجمن ایالتی رشت خدمت حجج ‌اسلام و علما اعلام نموده‌اند مادامی که قشون روس در خاک ایران است متاع آن دولت را حرام دانسته منادی فرستادند در بازار جار کشیدند که عموماً در مسجد حاضر شده تعطیل عمومی می‌نمایند».
در رشت حمالان را به زور هم نمی‌شد وادار به حمل بارهای روسی نمود. چنانچه کنسول روس در رشت یکی از حمالان را به زیر شلاق گرفت تا وی را مجبور به حمل بار و رفع تحریم نماید. کنسول اضهار داشت که «حکم امپراتور است که مشغول به کار بشوید» حمال اظهار می‌دارد که «ما مطیع فرمان امپراتور نیستیم، تبعه پادشاه خود می‌باشیم» صاحب منصب روس هم حمال را هدف شلیک گلوله قرار داده و می‌کشد.

  مخالفت با استقراض محمدعلی شاه از خارج

محمدعلی شاه می‌خواست در نبود مجلس قرضی را از روس و انگلیس بگیرد که با آن وجه بتواند فعالیت ملیون به ویژه تبریز را سرکوب کند و در قبال یک وام۴۰۰ لیره‌ای جواهرات دولتی را که میلیون‌ها ارزش داشت گرو بگذارد. پس از اینکه این خبر انتشار یافت، انجمن تبریز فوراً اقدام کرد و به وسیله‌ تلگرافی که به پارلمان‌های اروپا فرستاد، مخالفت ملت ایران را با این قرضه اعلام داشت و علمای بزرگ نجف هم در همان هنگام، در« فتوایی» که به شهرها فرستادند، قرضه را مخالف مصلحت ایران و مباین با شرع انور خواندند. علما در بیانیه‌ اعتراض خود عنوان کردند که معاملات استقراض و رهن با قانون اساسی و بندهای ۲۵، ۲۴، ۲۲ موافق نبوده و جواهراتی که شاه در خزاین تهران دارد متعلق به ملت ایران است و هر گونه امتیازی که به واسطه‌ آنها داده شود، معتبر و صحیح نیست.
در ماجرای مورگان شوستر که دولت روسیه طی یک اولتیماتوم ۴۸ ساعته خواستار اخراج وی از ایران شده بود نیز علمای استرآباد درباره مصارف کالاهای خارجی به ویژه روسی از علمای نجف استفتایی نمودند که ایشان با صدور فتوایی تحریم کالاهای خارجی را اعلام نمودند. آخوندخراسانی و آیت‌الله عبدالله مازندرانی در پاسخ استفتا علمای استرآباد نوشتند: «هرچند به بعض ملاحظات و انتظار فراهم تمام مقدمات، هنوز حکم به حرمت امتعه روسیه، به عموم مسلمین اعلان نشده، مترصد موقع هستیم، لیکن عموم غیرتمندان اسلام به رأی‌العین می‌بینند که استعمال امتعه خارجه در بلاد اسلامیه تا به حال به چه درجه موجب تسلط کفار بر مسلمین داخله شده. حالا به ذهاب بیضه اسلام و زوال اسلامیت و استقلال مملکت هم العیاذبالله تعالی نوبت رسیده. بقای سالدات روس به بهانه حفظ تجارت روسیه در ایران، تدریجاً به کنیسه شدن مساجد و تبدیل اذان به ناقوس و پامال شدن روضه منوره حضرت ثامن‌الائمه‌(ع) خدای نخواسته مؤدی خواهد بود. ان‌شاءالله تعالی عموم آقایان علما و امرا و تجار محترم و طبقات غیرتمند اسلام تمام این مفاسد را نصب‌العین خود فرموده، به همان فطرت پاک ایمانی و به شرافت طبع اسلام‌پرستی از این امتعه خبیثه و فصول عیش که موجب ذهاب دین مبین و استیلای کفر بر ممالک اسلامیه است، به کلی اغماض، در فوز به فیض این جهاد اقتصادی که به منزله جهد و شهادت در رکاب امام زمان ارواحنافداه است، مسارعت و بر همدیگر مسابقت خواهند فرمود».
رویکردهای اقتصادی آیت‌الله آخوند ملامحمد کاظم خراسانی
آیت‌الله العظمی آخوندخراسانی‌، شاگرد میرزای‌ شیرازی، بر اساس وظیفه دینی در عصر قاجار برای دفاع از حقوق مسلمانان و شیعیان در سنگر مرجعیت وارد فعالیت‌های سیاسی شد. آن عالم جلیل‌القدر به حکم نیابت عامه‌اش از ناحیه مقدسه حضرت ولی‌عصر(عج) خود را غمخوار مردم مظلوم ایران می‌دانست و برای قطع دست ظالمان و ستمگران قاجار، به دفاع مشروطه پرداخت تا در پرتو آن از محرومان جامعه اسلامی دفاع کند و در سایه گسترش عدالت، مسلمانان را به قله تمدن و شکوفایی برساند. پس از سقوط محمد علی شاه (تیرماه ۱۲۸۸هـ.‌ش ) دولت روس و انگلیس برای چپاول هر چه بیشتر منابع ایران با یکدیگر رقابت می‌کردند و حضور مداوم بیگانگان در ایران، خاری در چشم وطن‌پرستان و آزادی‌خواهان واقعی بود. این دو گروه چون به‌تنهایی قدرت مقاومت در برابر روسیه تزاری را نداشتند، چشم امید به مراجع دینی خود دوخته بودند تا بتوانند با نفوی معنوی‌ای که در میان توده‌های مردم دارند، چاره‌ای برای دفع روس‌ها بیندیشد. به همین دلیل آیت‌الله آخوندخراسانی به عنوان مرجع تقلید شیعیان از روی تعهد و احساس وظیفه دینی در اولین گام با ارسال تلگراف به اعضای مجلس کالاهای روسی را تحریم کرد.
آیت‌الله مـــلامحمدکاظم خــراسانی
(۱۳۲۹ – ۱۲۵۵ ق)، معروف به آخوندخراسانی از مراجع تقلید و اصولیان برجسته امامی قرن چهاردهم، مؤلف کتاب مهم کفایه‌الاصول و از حامیان اصلی نهضت مشروطه ایران بود. آخوندخراسانی به همراه شیخ عبدالله مازندرانی (۱۳۳۰- ۱۲۵۶ق) و میرزا حسین خلیلی‌تهرانی (۱۳۲۶- ۱۲۳۰ق) نجف سه مراجع امضاکننده مشروطه بودند که به آیات ثلاث نجف و مراجع ثلاثه مشروطه‌خواه مشهور شده‌اند. این سه تن چنان که از تلگراف‌هایشان هویداست تا پایان زندگانی به مشروطه وفادار ماندند. آخوندخراسانی در حوزه‌های علمیه شیعه با یکی از کتاب‌های اصولی‌اش، یعنی«کفایه الاصول» شناخته شده است، چنانکه در مجامع علمی و نیز خارجی با رهبری‌اش در نهضت مشروطه. وی از لحاظ لزوم پرداختن به اندیشه‌های نوین و افکار جدید، دانشمندی رو به آینده در میان روحانیون به شمار می‌رود. وی تأکید داشت که برای جبران عقب‌ماندگی ممالک اسلامی باید علوم نوین و فنون جدید رواج یابد و نهادهای لازم تمدنی ایجاد شود. شیوه‌های فراگیری دانش توسط کودکان را در مکاتب و مدارس اصلاح نمود و انواع مورد نیاز زبان خارجه فراگرفته شود. وی در زمینه اقتصاد نیز بر اقتصاد داخلی و تقویت آن اهمیت می‌داد و شرکت اسلامیه را با شدت تمام تأیید نمود. وی همچنین می‌گفت در قبال مراودات متقابل سیاسی اجتماعی بین کشورهای مختلف روابط دوستانه برقرار گردد. او برای دفع مشکلات ایران با امپراتور روس نامه‌نگاری داشته و حتی در زمانی برای دفاع از حق مظلومان استبدادزده ایران شکایتی به دادگاه لاهه هلند ارسال می‌دارد.

  فتوای تحریم آیت‌الله میرزا ابراهیم محلاتی

علمای ایران برای مبارزه با امتیازات خارجی تلاش فراوانی کردند. کوشش‌های مهمی که این گروه در این زمینه انجام داد یکی تقاضاهای مکرر از آیت‌الله میرزا ابراهیم محلاتی، مجتهد مقیم شیراز، برای صدور فتوای ترک تحریم امتعه بیگانه بود که با پاسخ مثبت او مواجه شدند، در تاریخ ۱۹ ذی‌الحجه۱۳۲۹ ق، یعنی ۱۲ روز پس از اولتیماتوم دوم روس به ایران و دو روز قبل از ارتحال آخوندخراسانی، آیت‌الله‌ آقامیرزا ابراهیم محلاتی (مقیم شیراز) فتوای تحریم امتعه روس و انگلیس را صادر کرد. البته نظر به پیشنهادات علمای مرکز و احراز موافقت علمای عتبات و نیز نظر به رفع محذورات اولیه، وی در تاریخ ۱۲ ربیع‌الاول۱۳۲۰ ق طی حکمی رفع تحریم امتعه انگلیس و روس را صادر کرد.
بوشهر پس از قرارداد ۱۹۰۷، جنوب به گونه رسمی به مناطق زیر نفوذ انگلیس درآمد. در پی وجود ناآرامی‌ها علیه سلطه یگانه در۱۳۳۳ هـ. ق انگلیسی‌ها بوشهر را تصرف کردند. سپس شیراز را زیر نفوذ خود درآورده، آهنگ لارستان کردند. در سال ۱۳۳۵ هـ. ق انگلیسی‌ها به بهانه حفظ تجارت، به طور رسمی اقدام به تشکیل پلیس جنوب کردند و مخارج آن را از بودجه دولت ایران، برآوردند و اعمال نفوذ خود را بر بنادر گسترش دادند.
در برابر این دست‌اندازی‌های آشکار دولت انگلیس، عالمان، بی‌طرف نمانده و مبارزه‌ای همه سویه را علیه انگلیسی‌ها آغاز کردند. علمای نجف، فریاد اعتراض مردم را به دنیا مخابره کردند و با فرستادن پیام، علمای جنوب را به رویارویی فراخواندند. علمای شیراز، به رهبری میرزاابراهیم محلاتی، علیه انگلیسیان، دست به مبارزه منفی زدند. میرزاابراهیم، در پاسخ استفتا گروهی از مردم در این باره نوشت: حکم شرعی سلوک مسلمین به قشون انگلیس در حالت حاضر این است که: «اولاً، ایذاء و اهانت به آنها و قشون آنها یداً و لساناً به حسب شرع مقدس بالعرض حرام… ثانیاً، اعانت به آنها بر وجه از وجوه مزبور و غیرمزبوره در سؤال فوق، از اعاظم محرمات شرعیه است و هر گاه کسی، العیاذ بالله تعالی، آنها را اعانت نموده و با حالت حاضره هتک ناموس اسلام نموده، بر کافه مسلمین واجب است که فوری بالمره از او تبری نمایند و در مجالس خود راه ندهند، اگر چه فرزند باشد نسبت به پدر».
مواردی که در این مختصر بدان اشارت رفت، تنها بخشی از رویکردهای اقتصادی عالمان شیعه در دوران مشروطه‌اند. بدیهی است که پرداخت تفصیلی بدان مجالی دیگر می‌طلبد.

منبع: روزنامه جوان

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.